Een ATEX schakelkast is een schakelkast die is gecertificeerd voor gebruik in omgevingen waar explosiegevaar bestaat, zoals ruimtes met ontvlambare gassen, dampen of stof. Het verschil met een gewone industriële kast zit in de constructie, materialen en certificering: een ATEX-uitvoering voorkomt dat de kast zelf een ontsteking veroorzaakt. Je hebt een ATEX schakelkast nodig zodra je elektronica of besturing plaatst in een zone waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over ATEX schakelkasten, van zoneclassificatie tot materiaalkeuze en selectiecriteria.
In welke omgevingen is een ATEX schakelkast verplicht?
Een ATEX schakelkast is verplicht in iedere omgeving waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan door de aanwezigheid van ontvlambare gassen, dampen, nevels of stof. Dit is geen vrije keuze, maar een wettelijke verplichting die voortvloeit uit de Europese ATEX-richtlijnen (2014/34/EU voor apparatuur en 1999/92/EG voor werknemers). De werkgever of installateur is verantwoordelijk voor de juiste classificatie van de ruimte en de bijpassende uitvoering van alle elektrische componenten, inclusief schakelkasten.
Omgevingen waar dit in de praktijk regelmatig speelt:
- Chemische industrie – opslag en verwerking van ontvlambare vloeistoffen en gassen
- Olie- en gasinstallaties – raffinaderijen, compressorstations en pijpleidingen
- Voedingsmiddelenindustrie – opslagruimtes met fijn stof zoals meel, suiker of cacao
- Farmaceutische industrie – productieomgevingen met vluchtige oplosmiddelen
- Landbouw en agri – graanopslag en mestverwerkingsinstallaties
- Verfspuiterijen en lakstraten – ruimtes met verf- of oplosmiddelendampen
In al deze omgevingen geldt: een standaard schakelkast plaatsen is niet toegestaan. De wet schrijft voor dat alle elektrische installaties in explosiegevaarlijke zones moeten voldoen aan de geldende ATEX-classificatie voor die specifieke zone.
Wat zijn ATEX zones en hoe bepalen ze de juiste kast?
ATEX zones zijn een classificatiesysteem dat aangeeft hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer aanwezig is in een bepaald gebied. De zone bepaalt direct welk type ATEX-gecertificeerde apparatuur, en dus welke schakelkast, je mag gebruiken. Hoe hoger het risico, hoe strenger de eisen aan de kast.
Voor gassen en dampen gelden drie zones:
- Zone 0 – explosieve atmosfeer is continu of langdurig aanwezig
- Zone 1 – explosieve atmosfeer kan af en toe voorkomen tijdens normaal bedrijf
- Zone 2 – explosieve atmosfeer is zelden aanwezig en slechts kortdurend
Voor stof gelden vergelijkbare zones, aangeduid als Zone 20, 21 en 22. De indeling volgt hetzelfde principe: hoe hoger het getal, hoe lager de kans op een explosieve atmosfeer.
Bij de selectie van een schakelkast moet de apparaatcategorie overeenkomen met de zone. Categorie 1 is geschikt voor Zone 0 en 20, categorie 2 voor Zone 1 en 21, categorie 3 voor Zone 2 en 22. Dit is vastgelegd in de ATEX-certificering van de kast zelf en mag niet worden aangepast of genegeerd.
Wat is het verschil tussen een ATEX schakelkast en een gewone industriële kast?
Het belangrijkste verschil is dat een ATEX schakelkast is ontworpen en gecertificeerd om geen ontsteking te veroorzaken in een explosieve atmosfeer. Een gewone industriële kast beschermt de inhoud tegen invloeden van buitenaf, zoals stof en water. Een ATEX-kast doet dat ook, maar voegt daar een laag aan toe: de kast zelf mag geen vonk, vlamboog of oppervlaktetemperatuur produceren die een explosieve atmosfeer kan ontsteken.
Technische verschillen op een rij:
- Constructie – ATEX-kasten hebben verstevigde sluitingen, speciale afdichtingen en drukvaste of vlamboogvrije uitvoeringen
- Certificering – een ATEX-kast heeft een verplichte CE-markering, aangevuld met het Ex-symbool en de bijbehorende codering (bijv. II 2G Ex e IIC T4)
- Kabelinvoeren – speciale ATEX-gecertificeerde kabeldoorvoeren zijn vereist; standaard doorvoeren zijn niet toegestaan
- Beschermingsconcepten – denk aan verhoogde veiligheid (Ex e), drukbestendige behuizing (Ex d) of inertisering (Ex p)
- Documentatie – bij een ATEX-kast hoort verplichte technische documentatie, inclusief conformiteitsverklaring en gebruiksaanwijzing
Een gewone industriële kast, hoe goed ook gebouwd, mag nooit worden ingezet als vervanging voor een ATEX-uitvoering. De certificering is niet onderhandelbaar.
Welke materialen worden gebruikt voor ATEX-behuizingen?
ATEX-behuizingen worden gemaakt van materialen die geen vonken produceren bij wrijving of botsing, en die bestand zijn tegen de chemische en mechanische omstandigheden in explosiegevaarlijke omgevingen. De meest gebruikte materialen zijn RVS, aluminium en glasvezelversterkt kunststof (GRP). Elk materiaal heeft specifieke voordelen afhankelijk van de toepassing.
- RVS (roestvast staal) – hoge corrosiebestendigheid, geschikt voor agressieve chemische omgevingen en hygiënische toepassingen
- Aluminium – lichtgewicht, vonkarm bij wrijving, goed inzetbaar in gas- en dampzones
- Glasvezelversterkt kunststof (GRP) – niet-magnetisch, antistatisch en bestand tegen corrosie; veel gebruikt in maritieme en offshore omgevingen
- Plaatstaal – minder gangbaar in ATEX-toepassingen, maar soms gebruikt in combinatie met speciale coatings voor minder zware zones
De materiaalkeuze hangt af van de aanwezige stoffen in de omgeving, de mechanische belasting en de vereiste beschermingsgraad. Omdat wij als onafhankelijke specialist samenwerken met meerdere Europese fabrikanten, kunnen we voor iedere toepassing het meest geschikte materiaal adviseren zonder gebonden te zijn aan één merk of leverancier.
Kan een standaard schakelkast worden omgebouwd naar ATEX-uitvoering?
Nee, een standaard schakelkast kan niet worden omgebouwd naar een gecertificeerde ATEX-uitvoering. De ATEX-certificering is gebonden aan de kast als geheel, inclusief de constructie, de afdichtingen, de kabeldoorvoeren en de gebruikte materialen. Zodra je een niet-gecertificeerde kast aanpast, vervalt de mogelijkheid om die kast te certificeren als ATEX-uitvoering.
Wat wel mogelijk is, is het aanpassen van een gecertificeerde ATEX-kast met goedgekeurde componenten en bewerkingen, mits dit plaatsvindt binnen de grenzen van de certificering. Denk aan het plaatsen van ATEX-gecertificeerde kabeldoorvoeren of het toevoegen van goedgekeurde afdichtingen. Maar dit vereist technische kennis van de certificeringsregels en mag uitsluitend worden uitgevoerd met componenten die de bestaande ATEX-status van de kast niet ongeldig maken.
Twijfel je hierover? Leg het vraagstuk voor aan een specialist. Een fout in de ATEX-uitvoering kan niet alleen leiden tot afkeuring bij inspectie, maar in het ergste geval tot een ernstig ongeluk.
Waar moet je op letten bij het selecteren van een ATEX schakelkast?
Bij het selecteren van een ATEX schakelkast zijn de zoneclassificatie, de apparaatcategorie, het beschermingsconcept en de IP-graad de vier belangrijkste uitgangspunten. Daarnaast spelen de omgevingscondities, de afmetingen en de mogelijkheden voor bewerkingen een rol. Een goede selectie begint met een duidelijke omschrijving van de omgeving en de componenten die in de kast worden geplaatst.
Checklist voor de selectie van een ATEX schakelkast:
- Bepaal de ATEX-zone – zone 0/1/2 voor gas, zone 20/21/22 voor stof
- Kies de juiste apparaatcategorie – categorie 1, 2 of 3 passend bij de zone
- Selecteer het beschermingsconcept – Ex e (verhoogde veiligheid), Ex d (drukbestendig), Ex p (overdruk) of een combinatie
- Controleer de IP-graad – minimaal IP54 is gangbaar, maar afhankelijk van de omgeving kan IP65 of hoger vereist zijn
- Let op de temperatuurklasse – de maximale oppervlaktetemperatuur van de kast moet lager zijn dan de ontbrandingstemperatuur van de aanwezige stoffen
- Gebruik uitsluitend ATEX-gecertificeerde kabeldoorvoeren en accessoires
- Controleer de conformiteitsverklaring en documentatie – dit is verplicht bij inspectie
Veel machinebouwers en paneelbouwers die wij dagelijks ondersteunen, lopen bij ATEX-toepassingen tegen dezelfde vraag aan: welke kast past precies bij mijn zone en mijn componenten? Dat is precies het soort technisch vraagstuk waarbij je baat hebt bij een adviseur die het volledige aanbod van meerdere fabrikanten kent en geen belang heeft bij het pushen van één specifiek product. Bekijk ook ons volledige productaanbod voor een overzicht van de beschikbare uitvoeringen.
Hoe VIFA Enclosures helpt bij ATEX schakelkasten
ATEX-toepassingen vragen om de juiste kast, de juiste certificering en een leverancier die weet wat er in jouw omgeving speelt. VIFA Enclosures helpt machinebouwers, paneelbouwers en installateurs bij het selecteren van de juiste ATEX schakelkast, van eerste advies tot levering.
- Onafhankelijk advies op basis van jouw zone, omgeving en componentenlijst, zonder gebonden te zijn aan één merk
- Selectie uit een breed assortiment ATEX-gecertificeerde behuizingen in RVS, aluminium en kunststof
- Technische ondersteuning bij materiaalkeuze, beschermingsconcept en IP-graad
- Maatwerkbewerkingen met CNC-technieken voor uitsparingen, kabeldoorvoeren en montagevoorzieningen, binnen de grenzen van de ATEX-certificering
- Persoonlijk contact met korte communicatielijnen, zodat je snel antwoord krijgt op technische vragen
Heb je een ATEX-toepassing en wil je weten welke schakelkast daarvoor geschikt is? Bekijk onze oplossingen of vind jouw behuizing via onze zoekmachine. We denken graag met je mee.